Anasayfa > Tarih > BİR SOYKIRIMIN ADI: 1864 BÜYÜK ÇERKES SÜRGÜNÜ 4. bölüm

BİR SOYKIRIMIN ADI: 1864 BÜYÜK ÇERKES SÜRGÜNÜ 4. bölüm


Sonuç:
Yüzyıllarca özgür yaşamış olan Çerkesler, Kafkas-Rus Savaşları sürecinde Rusların yayılmacı, zalim politikalarına karşı ulusal kurtuluş hareketi vermiş ve yenilmişlerdir. Çerkesler yalnızca savaşı değil, yerlerini ve yurtlarını da kaybetmişlerdir. Bu yüzden büyük çoğunluğu Türkiye’de olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde yaşamak zorunda bırakılan Çerkesler, bu süreç içerisinde her türlü milli kültürel değerlerini yitirerek, bir millet olarak tarih sahnesinden silinme tehlikesi ile de karşı karşıyadırlar. İçinde bulundukları bu durumun en önemli sebebi, işte bu yayılmacı Rus politikasıdır ve özellikle 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren şiddetlenen savaşlardır. Bu savaşlar sadece bir işgal hareketi olarak kalmadı, fakat gelişen süreç içinde bütün Kafkas halklarını toptan yok etme veya onların yaşam kaynaklarını kurutarak Çerkesleri ülkelerinden ayrılmaya zorlamak şeklini de aldı246. Ayrıca “göçler, sadece askeri yenilginin sonucunda hemen düşünülmüş tedbirler değildi”247. Çarlık Hükümetinin, önceden planlayıp uyguladığı holocaust/etnik temizleme harekatının bir sonucudur. Bu süreçten farklı Kafkas halkları, farklı şekilde etkilenmişlerdir. Örneğin, sürgünler “Kuzeydoğu Kafkasya’yı fazla etkilemedi. Çünkü toplam nüfuslarına göre Dağıstanlılar ve Çeçen-İnguşlar’dan yer değiştirenler çok azdı. Halbuki, Çerkes ve Abazalar için sürgünler yıkıcı sonuçlar doğurmuştur. Bunlar nüfuslarının yaklaşık beşte dördünü kaybetmişler ve Kafkasya’da kalanlar dahi ovaya indirilmişlerdir”248.
Kayıt altında olan sürgün veya göçe zorlanmış Çerkeslerin miktarı hakkında hiçbir zaman gerçek sayı tespit edilememiştir. Çünkü birçok nüfus hareketi kayıt dışı gerçekleştiği gibi ölümlülük oranı da tespit edilememiştir. “Sayısı 10’dan fazla çıkış limanlarında düzenli bir kayıt tutulmaması ve bu limanlarda hiçbir bağlantının bulunmaması; yüksek oranlara varan ölümün kesin olarak bilinememesi, tutulan kayıtların ise belli bir yer ve zamanla sınırlı tutulması, kesin olan rakamların ise kamuya duyurulmasının engellenmesi gibi nedenlerden ötürü ‘Büyük Çerkes Sürgünü’nde Kuzey Kafkasya’dan çıkarılanların kesin sayısını gösteren tam güvenilir istatistikler yoktur”249. Fakat buna rağmen bazı araştırmacılar yaklaşık belli bir sayı vermektedir. Bunların en azı 500 bin ve en çoğu ise 2-3 milyon arasında değişmektedir.
Kafkasya’da ne kadar nüfusun yerlerinde edildiği konusunda oldukça farklı rakamlar telaffuz edilmektedir. Rus verilerini dikkate alan veriler bu sayının 500 bin ile 1 milyon arasında olduğunu belirtirken, Türkiye kaynaklı çalışmalarda 1 ile 2 milyon civarında olduğu iddia edilmektedir. Örneğin, Habiçoğlu250 ve Polatkan251 için bu rakam 1,5 milyon civarındadır. Polatkan’a göre, Büyük Sürgün sürecinde yerlerinden edilen Çerkeslerin 200 ile 400 bini Balkanlara, 1 milyonu Anadolu’ya, 25 bini Suriye ve Ürdün’e ve 10 bin kadarı ise Kıbrıs’a yerleştirilmişlerdir. Yine, Rus kaynaklarını referans gösteren Avagyan’a252 göre ise bu rakam 398 bin kişi ile sınırlı idi. Aynı belgelere dayanan “C. Havadis (8 R 1278/ Ağustos 1861) 1855’ten 1861’e kadar 350 bin göçmenin Osmanlı topraklarına geldiğini yazarken, Sadrazam Ali Paşa 1864’te padişaha verdiği raporda 1855-1864 arası dönemde 311.333 kişi olduğunu belirtiyordu”253. Fakat, 1861’den sonra da çok yoğun bir şekilde Kafkasya’dan ayrılmalar/sürülmeler olmuştur. Bu döneme ait sürgün ancak 1865’te tamamlanabilmiştir. Yine McCarthy’e254 göre 1856-1864 arası tarihi topraklarından çıkartılan Çerkes sayısı takriben 1.200.000 kişidir. Bunlardan 400 bin kişi yollarda yaşamını yitirmiş ve 800 kişi de yerleşim yerlerine ulaşabilmiştir. Avagya’ın255 kendisine göre 1857-1866 arasında 1ile 1,5 milyon arasında nüfus Osmanlı İmparatorluğuna yerleştirilmiştir. Berzeg’e göre,256 1857-1876 yılları arasında 1.400.000; Akarlı’ya göre,257 1860-1878 arası 400.000; Karpat’a göre,258 1859-1879 arası 2 milyon; Kafkasya Genel Valisi’ne göre259 1858-1864 arası 398.000; Ali Meram Kemal’e göre,260 1 milyon ve bu nüfusun 300 bini Balkanlara gerçekleştirilmiştir); Dündar’a göre261 1859-1979 arası 2 milyon; Erkan’a göre262 1860-1876 arası 700.000; Bice’e göre,263 1859-1879 arası 2 milyon; Journal de Costantinople’nın264 11 Ocak 1865 tarihli haberine göre, 520.000; Bianconi’e göre,265 1876 tarihi itibariyle 600.000; Fadeyev’in266 1864 tarihi itibariyle 1 milyon; D. E. Eremeev267 1875 tarihi itibariyle 1.800.000; genel olarak Aydemir’e göre,268 1,5 milyon (300 bini Balkanlara); İpek’e göre,269 1.508.000 (yine 300 bini Balkanlara); Tuna’ya göre,270 800 bin; R. G. Landa’a göre,271 1-3 milyon arası; Kaflı’ya göre,272 1.616.000; İstanbul’da ilk defa Çerkesce basılan Guaze273 dergisine göre, 1.760.000 kişi Kafkasya’dan sürülmüştür. 1864 tarihi itibariyle yine bu sürgünlerden F. Ph. Kanitz’ a göre274 250.000’i ve Pinson’a göre,275 420.000’i Balkanlara doğru gerçekleşmiştir. Bilindiği üzere, bu sürgün mağdurları kısa bir süre sonra bu yerlerinden de sürülerek, Anadolu’ya, Suriye ve Ürdün’e yerleştirilmişlerdir.
Sürgün edilen toplam nüfus hakkında iddia edilen farklı rakamlara rağmen şurası açıktır ki, gerçekler belgelenen rakamların çok üstündedir: “Tüm Kuzey Kafkasya’da kalan ve yer değiştirmeyen bütün Çerkeslerin sayısı 150 ile 200 bin dolayındadır”276. 19. yüzyılın ilk yarısında yalnızca Kuzeybatı Adıgelerinin bir milyona yakın nüfusa sahip olduğu düşünülürse Kafkasya’da etnik temizleme harekatının ne kadar nüfusa mal olduğu anlaşılacaktır. Özellikle “Miladi 1864 ve daha sonraki tarihlerde Kafkas-Rus Savaşları neticesinde Kafkasya’dan 2 milyon 200 bin kişi yerlerinden edilmiştir; fakat, bunların 1 milyonu savaş esnasında, göç esnasında uğradıkları şiddet karşısında hayatını kaybetmiştir”277.
Sonuçları ve süreç itibarıyla bakıldığında Kafkas-Rus Savaşları, zalimce, gayri insani koşullarda gerçekleşmiştir. Yaşanan süreç ve sonuçların kendisi ise, çağın değerleri ile söylenecek olursa ‘İnsan Hakları’na aykırıdır ve bir soykırımdır. Çünkü “Çerkesler, Rusların önünden kaçmış halk değildir. Tarihte örneği olmayan vatan savunması vermiştir ve kaybettiği için de ülkelerinden zorla çıkartılmış bir halktır. Yaşanılan olayları izah etmeye, göç bir kenara sürgün kavramı -sürgün kavramı zayıf kalır- ancak soykırım, katliam bu olayın karşılığı olabilir”278. Kaldı ki, “Resmi Rus tarihinde, “Dağlıların Göçü” olarak tanımlanan, 19. yüzyılın bu büyük nüfus hareketinin bir sürgün olduğu artık kabul ediliyor”279 olmasına ve “tarihin en önemli sürgünleri arasında olmasına rağmen, Kafkasya halklarının uğradığı bu dramatik facialar ne yazık ki uluslararası dikkate değer ilgi görmemiştir”280. Fakat, “sürgün, Çerkeslerin tarihi gelişiminde olumsuz rol oynadı. Sosyoekonomik, politik, ve kültürel gelişmelerini, Kafkasya sınırları içinde onlarca yıl geri bıraktı. Rus Çarının politikası sonucunda Çerkes halkı darmadağın oldu. Şimdi ortada sürgün öyküsünden başka bir sorun daha var: Çerkeslerin Çarlığın uyguladığı soykırım sonucunda yitirdiği büyük, telafi edilemez maddi, kültürel, insani ve toprak kayıplarını kim nasıl tazmin edecek?”281.
“Bugünkü Rusya için değilse de Çarlık dönemindeki Rusya’nın, yani Rus Çarlığının katliam/soykırım bir yana Çerkesleri sürgün ettiğine dair bir karar almış/aldırılmış bile değil”282.

246 Sedat Öden, Rusların Kafkasya’yı İşgalinde İngiliz Politikası ve İmam Şamil, s. 7; Abdullah Saydam, Kırım ve Kafkas Göçleri: 1856-1876, s. 77; Aslan Peneşu, Müridizmin Kuzeybatı Kafkasya’da Yayılması,; Tığhugen Qumuqu, Yistanbılk’ue Kafkas Savaşlarının Sonucudur, s. 16.
247 Rahmi Tuna, Çerkeslerin Kafkasya’dan Göçü, s. 127.
248 Bedri Habiçoğlu, Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler, s. 175.
249 Nihat Berzeg, Çerkes Sürgünü: Gerçek, Tarihi ve Politik Nedenleri, s. 157.
250 Bedri Habiçoğlu, Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler, s. 13.
251 Salih Polatkan, Kafkasya’dan Osmanlı İmparatorluğuna Yapılan Göçler, Kuzey Kafkasya Dergisi, Sayı.66-67, (Mart-Nisan-Mayıs 1987), s. 8.
252 Arsen Avagyan, Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler, s. 54.
253 Bedri Habiçoğlu, Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler, s. 72.
254 Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün, 38; Çerkeslerin Yaşadığı Gerçek Anlamda Bir Sürgündür (Röportaj), Nart Dergisi, Sayı.43, (Mayıs-Haziran 2005), s. 13.
255 Arsen Avagyan, Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler, s. 60.
256 Nihat Berzeg, Çerkes Sürgünü: Gerçek, Tarihi ve Politik Nedenleri, s. 160.
257 Kemal Karpat, Otoman Population 1830 1914: Demographics and Social Characteristics, s. 56.
258 Kemal Karpat, Otoman Population 1830 1914: Demographics and Social Characteristics, s. 69.
259 Gürcistan Merkezi Devlet Arşivi, fon 416, op. 3d. 146, s.6_ Arsen Avagyan, Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler, s. 54 içinde.
260 Türk-Rus İlişkileri Tarihi, İstanbul, 1995: 460.
261 Fuad Dündar, İttihat ve Terakki’nin Müslümanları İskan Politikası:1913-1918 (İstanbul:İletişim Yayınları, 2001), s. 56.
262 Süleyman Erkan, Kırım ve Kafkasya Göçleri (1876-1908), s. 10.
263 Hayati Bice, Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler, s. 52.
264 Marc Pinson, Russian Expulsion of Mountaineers from the Caucasus, 1856-66, and its Historical Background, Demographic Warfare-An Aspect of Ottoman and Russian Policies, 1854-66, s. 76.
265 Kemal Karpat, Otoman Population 1830 1914: Demographics and Social Characteristics, s. 68.
266 Birleşik Kafkasya dergisi, İstanbul 1964, no: 1, s.12.
267 Arsen Avagyan, Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler, s. 55.
268 İzzet Aydemir, Göç: Kuzey Kafkasyalıların Göç Tarihi, s. 109, 137.
269 Nedim İpek, Rumeli’den Anadolu’ya Türk Göçleri: 1877-1890, s. 4.
270 Rahmi Tuna, Çerkeslerin Kafkasya’dan Göçü, s. 137.
271 Arsen Avagyan, Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler, s. 56.
272 Kadircan Kaflı, Türkiye’ye Göçler (İstanbul: Çetüt Matbaacılık,1966) s. 30.
273 Guaze, 10 Nisan 1911 İstanbul, sayı:2, s.2.
274 Nihat Berzeg, Çerkes Sürgünü: Gerçek, Tarihi ve Politik Nedenleri, s. 158.
275 Marc Pinson, Russian Expulsion of Mountaineers from the Caucasus, 1856-66, and its Historical Background, Demographic Warfare-An Aspect of Ottoman and Russian Policies, s. 75.
276 A. Jaimoukha, The Circassians (Surrey: Curzon Press, 2001), s. 69.
277 Bkz.: Karpat, The Status of the Muslim Under European Rule: The Eviction and Settlement of the Cerkes.
278 Kemal Karpat, 21 Mayıs Sürgünü, Nart Dergisi, Sayı.21, (Mayıs-Haziran, 2004), s. 14
279 Murat Papşu, Vatanından Uzaklara Çerkesler, s. 13.
280 Süleyman Erkan, Sürgün Olgusuna Analitik Yaklaşım ve Çerkes Sürgünü Örneği, s. 10.
281 Tuğan Kumıkov, Çerkeslerin Türkiye’ye Sürgünü, s. 32, 33.
282 Anzor Kuşhabiyev, 21 Mayıs Sürgünü, s. 16.

Kaynakça:
ABREC, Almir. Size Bir Ay Süre Tanıyorum. Cevdet Hapi (ter.), Kafdağı Dergisi, Sayı: 43-46 Ağustos1990-Ocak 1991.
ARGUN, Yura G. Abhazya’da Yaşam ve Kültür. H. Ersoy-Y. Karadaş (ter.). İstanbul : Nart Yay., 1990.
AVAGYAN, Arsen. Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler. Ludmillan Denisenko (ter.)-Yasemin Gedik (haz.). İstanbul: Belge Yayınları, 2004.
AYDEMİR, İzzet. Göç: Kuzey Kafkasyalıların Göç Tarihi. Ankara: Gelişim Matbaacılık, 1988.
BAĞ, Yaşara. Çerkeslerin Dramı: İşgal, Sürgün ve Göç, Çerkes Sürgünü (der.). Ankara: Kafder Yayınları, 2001.
BAŞBAKANLIK OSMANLI ARŞİVİ. İrade Tasnifi-Dahiliye. No: 658379, 8 Mayıs 1882.
BAYTUGAN, Barasbi. Kuzey Kafkasya (1917-1970), Orhan Boğbay (der.). Samsun: Yedi Yıldız Yayınları, 1998.
BERKOK, İsmail. Tarihte Kafkasya. İstanbul: İstanbul Matbaası, 1958.
BERZEG, Nihat. Çerkes Sürgünü: Gerçek, Tarihi ve Politik Nedenleri. Ankara: Takav Matbaacılık, 1996.
BİCE, Hayati. Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları No-65. 1991.
BİRLEŞİK KAFKASYA dergisi. no: , 1İstanbul 1964.
BROXUP, Marie. Caucasian Muridism in Soviet Historiography. Society Central Asian Studies, Print Series No: 10, 1986.
ÇELİK, Osman. İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya. Ankara: Gelişim Matbaası, 1992.
COLARUSSO, John. Circassian Reportriation: When Culture is Stronger than Politics, The World & I, Issue (November 1991). Washington D.C.: The Washington Times Publishing Corpuration, 1991.
DANIŞMEND, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, Cilt-4. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1972.
DOĞAN, Erhan ve MAZLUM, Semra (der.). Türkiye’de Dışpolitika Yapım Sürecinde Sivil Toplum Kurumlarının Etkileri, İstanbul: Bağlam yayınları, 2005.
DUMAS, Alexander. Kafkasya Maceraları, Sedat Özden (ter.). İstanbul: Kafkas Vakfı Yayınları, No.3, 2000.
DUMANIŞ, Avledin. Çerkes Kültürü Üzerine Etüd Kayser: Kayseri Kafkas Derneği, 2004.
DÜNDAR, Fuad. İttihat ve Terakki’nin Müslümanları İskan Politikası:1913-1918. İstanbul:İletişim Yayınları, 2001.
ESADZE, Semen. Çerkesya’nın Ruslar Tarafından İşgali, Murat Papşu (ter.). Ankara: Kafkas Derneği Yayınları, 1999.
ERKAN, O. Aydın. Tarih Boyunca Kafkasya. İstanbul: Çiviyazıları Yayınları, 1999.
ERKAN, Süleyman. Kırım ve Kafkasya Göçleri (1876-1908). Trabzon: Karadeniz Teknik Ün., Kafkasya ve Orta Asya Ülkeleri Uygulama ve Merkezi, 1996.
ERKAN, Süleyman. Sürgün Olgusuna Analitik Yaklaşım ve Çerkes Sürgünü Örneği. Nart Dergisi, Sayı.43, Mayıs-Haziran 2005.
GÖKÇE, Cemal. Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya Siyaseti. İstanbul: Şamil Vakfı Yayınları, 1979.
GUAZE Gazetesi, sayı:2. İstanbul, 10 Nisan 1911.
HABİÇOĞLU, Bedri. Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler. İstanbul: Nart Yayıcılık, 1993.
HAPİ, Cevdet. Kafkasya-III (Tarihsel Nüfus ve Koloni Dönemi). Kafdağı. Sayı.31-32, 1987.
İPEK, Nedim. Rumeli’den Anadolu’ya Türk Göçleri: 1877-1890. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. 16. Dizi, Sayı.73, 1994.
JAİMOUKHA, A. The Circassians, Surrey: Curzon Press, 2001.
KAFLI, Kadircan. Türkiye’ye Göçler. İstanbul: Çetüt Matbaacılık,1966.
KALMIK, Betal. Adığe Devrim Hareketi Kabartay-Balkar’da Devrim Mücadelesi. Cevdet Hapi (ter.) İstanbul: Nıbceğu Yayınları, 1980.
KARPAT, Kemal. The Eviction of the Circassian from Caucasus and the Balkans, and Their Stetlement in Syria. ‘The Third International Conferance on the History of Bilad Al Sham’. Amman: The University of Jordan, 1980.
KARPAT, Kemal. Otoman Population 1830 1914: Demographics and Social Characteristics, (Madison: The University of Wisconsin Press, 1985.
KARPAT, Kemal. 21 Mayıs Sürgünü. Nart dergisi. Sayı-21. Mayıs-Haziran. 2004.
KARPAT, Kemal. The Status of the Muslim Under European Rule: The Eviction and Settlement of the Cerkes. Journal of Institute Minority Affairs, Cilt.1, No.2. 2004.
KARPAT, Kemal. 21 Mayıs Sürgünü, Nart Dergisi, Sayı.21. Mayıs-Haziran, 2004.
KASUMOV, Ali ve KASUMOV, Hasan. Çerkes Soykırımı, Orhan Uravelli (ter.). Ankara: Kaf-Der Yayınları, 1995.
KUNDUKH, Aytek. Kafkasya Müridizmi: Gazavat Tarihi, Tarık Cemal Kutlu (sade. ve haz.). İstanbul: Gözde Kitapları Yayınevi, 1987.
KUŞHABİYEV, Anzor. 21 Mayıs Sürgünü. Nart dergisi, Sayı-21. Mayıs-Haziran 2004.
LAPİNSKİ, Theophil. Çerkeslerin Kafkasya’dan Göçü (1874), Çev.: İbrahim Dipşov. Kafdağı Dergisi. Sayı 43-46, Ağustos 1990-Ocak 1991.
LUXEMBOURG, N. Rusların Kafkasya’yı İşgalinde İngiliz Politikası ve İmam Şamil. Sedat Özden (ter.). İstanbul: Kayıhan Yayınevi, 1998.
McCARTHY, Justin. Ölüm ve Sürgün. Bige Umar (ter.). İstanbul: İnkılap Yayınları, 1998.
McCARTHY, Justin. Çerkeslerin Yaşadığı Gerçek Anlamda Bir Sürgündür (Röportaj), Nart Dergisi, Sayı.43. Mayıs-Haziran. 2005.
MÜHİME, 32. cilt, no 383 6 Recep 989 / 6 Agustos 1581.
ÖNER, Çetin. Şu Bizim Çerkesler. İstanbul: Can Yayınları, 2000.
ÖZBEK, Baturay Çerkes Tarihi Kronolojisi. Ankara: Kafkas Derneği Yayınları, 1991.
ÖZTUNA, Y. Osmanlı Devleti Tarihi. İstanbul: FFK yayını. 1986.
PRSCET (Papers Respecting the Settlement of Circassian Emigrants in Turkey”). Londan: Printed by Harrison and Sons. 6 Haziran 1864.
PAPŞU Murat (der.), Vatanından Uzaklara. İstanbul: Çiviyazıları Yayınları, 2004.
PENEŞU, Aslan. Müridizmin Kuzeybatı Kafkasya’da Yayılması, Murat Papşu (Türkçe ter.) Sbornik Statey Molodıh Uçyonıh, Aspirantov (Genç bilim adamları ve Araştırma Görevlilerinin Makaleleri Seçkesi). Maykop: Meotı Yayınevi, 1993.
PİNSON, Marc. Russian Expulsion of Mountaineers from the Caucasus, 1856-66, and its Historical Background, Demographic Warfare-An Aspect of Ottoman and Russian Policies, 1854-66 (yayınlanmamış doktora tezi). Cambridge: Harvard University, 1970.
PİNSON, Marc. Ottoman Colonization of the Circassians in Rumili After the Crimean. Etudes Balkaniques. No:3, 1972.
POKSHİSHEVSKİY, V. V. Geography of Prerevolutionary Colonization and Migration Processes in the North Caucasus, Soviet Geography, Cilt.xxv, 1984.
POLATKAN, Salih. Kafkasya’dan Osmanlı İmparatorluğuna Yapılan Göçler. Kuzey Kafkasya Dergisi. Sayı.66-67, Mart-Nisan-Mayıs 1987.
QUMUQU, Tığhugen. Yistanbılk’ue Kafkas Savaşlarının Sonucudur. Fahri Huvaj (ter.). Kafdağı Dergisi. Sayı: 43-46, Ağustos1990-Ocak 1991.
SAADET, Mustafa. Balkanlarda Çerkes İzleri. Nart Dergisi, Sayı: 38, Temmuz-Ağustos 2004.
SAYDAM, Abdullah. Freedom Movements in Northern Caucasia, Eurasia Studies, Cilt.2, No.1 . Spring, 1995.
SAYDAM, Abdullah. Kırım ve Kafkas Göçleri: 1856-1876 (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 16. Dizi, Sayı. 75. 1997.
TARİH VE TOPLUM DERGİSİ, sayı-7 1984.
TAVKUL, Ufuk. Kafkas Dağlılarında Hayat ve Kültür: Karaçay-Malkar Türklerinde Sosyoekonomik Yapı ve Değişme Üzerine Bir Deneme. İstanbul: Ötüken Yayıncılık, 1993.
TAVKUL, Ufuk. İslamiyet’in 19. Yüzyılda Kafkasya Halklarının Toplumsal Yapılarına Tesirleri. Kırım Dergisi. Sayı-25. 1998.
TORNAU, Feodor Feodoroviç. Bir Rus Subayının Kafkasya Anıları, Keriman Vurdem (ter.). Ankara: Kafkas Derneği Yayınları. No-8, 1999.
TUNA, Rahmi Çerkeslerin Kafkasya’dan Göçü, Kafkasya Üzerine Beş Konferans. İstanbul: Kafkas Kültür Derneği Yayınları, 1977.
TUTUM, Cahit. 1864 Göçü İle İlgili Bazı Belgeler. Kafdağı, Sayı 33-36, Ekim 1989-Ocak 1990. ) s. 83; Kemal Karpat, 21 Mayıs Sürgünü, s. 13.
YENİ KAFKASYA dergisi, İstanbul: sayı: 24. 1961.

http://karachaymalkar.bravehost.com/islamiyetkavkaz.html, 28 Kasım 2005

Kategoriler:Tarih
  1. Henüz yorum yapılmamış.
  1. No trackbacks yet.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: